پمپ سرنگ چیست و عملکرد آن چگونه است؟

پمپ سرنگ یک وسیله است که برای تزریق برنامه ریزی شده و دقیق مایعات، سیالات، فرآورده های خونی و داروهای مشخص شده به بدن بیماران مورد استفاده قرار می گیرد. این دستگاه میزان جریان و سرعت تزریق مایعات و دارو را کنترل می کند.

در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان ها و کلینیک های پزشکی و داخل آمبولانس از دستگاه پمپ سرنگ جهت تزریق داروهای مختلف استفاده می شود. در بیشتر مواقع در بخش مراقبت های ویژه و پس از عمل های جراحی مواردی وجود دارد که باید یک ماده موثر مشخص شده به بدن بیمار تزریق شود. در موارد اینچنینی، دقت بالا در تزریق اهمیت فراوانی دارد؛ بنابراین از دستگاه پمپ سرنگ استفاده می شود. یکی از مزیت های قابل توجه در رابطه  با پمپ سرنگ، برخورداری از دقت 0/1CC/ HR است؛ بنابراین با استفاده از تزریق با این دستگاه، داروها کمتر رقیق می شوند و این امر به یکی از نقطه های عطف این دستگاه تبدیل شده است.

دستگاه پمپ سرنگ به طور معمول جهت تزریق با حجم کم مورد استفاده قرار می گیرد و معمولا برای آنها از سرنگ های 5 سی سی تا 50 سی سی استفاده می شود. پمپ سرنگ یک دستگاه با وزن تقریبی 2 کیلوگرم است و بر روی پایه مخصوص نصب می شود. این محصول از دو بخش مکانیکی و الکتریکی تشکیل شده است.

بخش مکانیکی پمپ سرنگ

در قسمت مکانیکی دستگاه پمپ سرنگ، یک پمپ جهت جلو بردن پیستون سرنگ قرار داده شده که مایع را با نرخ تنظیم شده تزریق می کند. در بسیاری از پمپ های سرنگ، موتور پله ای پیچ هدایت شده را به جلو می برد. سرعت موتور با توجه به نرخ جریان تنظیم شده و اندازه سرنگ تغییر می کند. در واقع قسمت مکانیکی دستگاه وظیفه تبدیل کردن حرکت چرخشی موتور به حرکت خطی را بر عهده دارد. با این کار پیستون سرنگ به قسمت جلو حرکت می کند و از طریق پالس های اعمالی به موتور پیله ای، میزان درجه چرخش محور موتور مشخص خواهد شد. موتور پله ای دارای یک چرخ دنده گرد است که با پیچاندن پیچ متصل شده به موتور، اهرم را به جلو رانده و به سرنگ فشار می آورد. در قسمت فیدبک نیز به وسیله پتانسیومتری متصل شده به انتهای اهرم، خطاهای احتمالی در میزان چرخش محور موتور و میزان حرکت اهرم آشکار می شود. این چرخه در قسمت خروجی دستگاه اصلاح خواهد شد. میزان جریان تزریقی متناسب با قطر سرنگ و سرعت پیش رفتن آن در پیستون سرنگ تنظیم خواهد شد.

بخش الکترونیکی پمپ سرنگ

بخش الکترونیکی دستگاه پمپ سرنگ بر اساس اطلاعات ورودی، پارامترهای نرخ تزریق درخواستی تنظیم می شود. سپس از طریق پالس های الکتریکی مشخص شده به درایور موتور پله ای فرستاده می شود. افزون بر موارد ذکر شده، در صورت نیاز تمامی آلارم های دستگاه پمپ از راه سنسورهای قرار داده شده در آن اندازه گیری خواهند شد.

اجزای تشکیل دهنده پمپ سرنگ

پمپ سرنگ از چندین قطعه و وسیله مختلف تشکیل شده است.

  • رایانه هوشمند
  • سوزن یا کانولا
  • ست نگهدارنده
  • پلانگر
  • پمپ
  • پمپ سرنگ
  • دستگاه پمپ سرنگ

طریقه استفاده و نحوه کار با پمپ سرنگ

  1. 1. در گام نخست باید سرنگ را از داروی مورد نظر پر کنید. توجه داشته باشید که میزان دارو نباید کمتر از نصف ظرفیت سرنگ باشد تا دستگاه دچار خطا نشود.
  2. 2. نگهدارنده سرنگ بایستی تا میزان لازم بالا کشیده شده و 90 درجه به سمت خلاف جهت عقربه های ساعت چرخانده شود. در این حالت نگهدارنده قفل می شود.
  3. 3. در مرحله سوم پیستون سرنگ در بین شکاف روی بازوی متحرک قرار داده می شود.
  4. 4. بازوی متحرک و سرنگ سوار شده بر روی آن به وسیله کلیدهای جهت نما یا Purge به قسمت جلو و عقب حرکت داده می شود. سپس باله های سرنگ روی شکاف ایجاد شده در قسمت ثابت سرنگ قرار خواهد گرفت.
  5. 5. در مرحله پنجم باید سرنگ به آرامی و با ملایمت به سمت پایین فشرده شود تا پیستون و باله های آن تا قسمت انتهایی در شکاف آن قرار بگیرد.
  6. 6. در این مرحله باید نگهدارنده سرنگ را به وسیله چرخاندن در جهت عقربه های ساعت از حالت قفل خارج کنید و سپس اجازه دهید تا روی سرنگ قرار بگیرد.
  7. در این مرحله نیز نمایشگر دستگاه پمپ سایز و شرکت سازنده سرنگ را به نمایش می گذارد.

نکات ایمنی مورد نیاز در هنگام استفاده از پمپ سرنگ

هنگام استفاده از دستگاه پمپ سرنگ به یاد داشته باشید که از آن در محیط های مرطوب و روی سطوح خیس و نمناک استفاده نکنید. توجه به این موضوع از ایجاد اتصال کوتاه و اتفاقات احتمالی جلوگیری خواهد کرد. سعی کنید در مکان هایی که مواد شیمیایی، گازهای بیهوشی قابل انفجار و موادهای اینچنینی نگهداری می شود، از استفاده از دستگاه مورد ذکر خودداری کنید. از دیگر نکات ایمنی که در رابطه با استفاده از پمپ سرنگ باید به آن توجه کنید، عدم استفاده از سیم های رابط و سه راهی است. برای روشن کردن دستگاه از پریزهای دارای اتصال به زمین یا ارت استفاده کنید. یکی دیگر از نکات ایمنی که باید در هنگام استفاده از پمپ سرنگ باید لحاظ شود، عدم ایجاد فشار به لامپ‌ های نشانگر و لامپ های آلارم آن در حین تمیز کردن است. از پلانچر یا بارل سرنگ جهت بلند کردن و حمل پمپ سرنگ استفاده نکنید. عدم استفاده از دستگاه پمپ در زیر تابش مستقیم نور خورشید و تابش چراغ UV از دیگر نکات ایمنی است که در هنگام استفاده از پمپ سرنگ باید رعایت شود. همچنین از این دستگاه نباید در سطوح ناهموار، در معرض افشانه های آب، نزدیک وسایل گرمازا همچون بخاری و مکان های دارای لرزش استفاده شود.

مزایای استفاده از پمپ سرنگ

از پمپ سرنگ برای اعمالی همچون سرم درمانی، تزریق خون، سیالات، دارو، شیمی درمانی، تزریق مواد غذایی به صورت مایع و… استفاده می شود. در تمامی بخش های مراقبت های ویژه بیمارستان ها و کلینیک ها، مخصوصا در قسمت مراقبت های ویژه قلب این دستگاه کوچک و کاربردی مورد استفاده قرار می گیرد. استفاده از پمپ سرنگ مزیت های فراوانی دارد؛ تحویل مایعات در حجم کم و توانایی تحویل مایعات با سرعت از پیش تعیین شده در فواصل زمانی خودکار، از دیگر مزایای قابل توجه در رابطه با این دستگاه است.

یکی از مهمترین مزیت های استفاده از پمپ سرنگ، دقت بسیار بالا در سرعت تزریق و تنظیم شدن حجم تزریق است. این دستگاه اثربخشی داروهای انفوزیون را به حداکثر می رساند و اشتباهات سهوی در میزان تزریق و احتمال اوردوز بیمار را به پایین ترین حد خود خواهد رساند.

علاوه بر موارد ذکر شده، دستگاه پمپ سرنگ در صورت وجود کوچک ترین حجم هوا در داخل ست، آن را تشخیص داده و به صورت اتوماتیک جریان مایع را قطع می کند. در ادامه به سایر مزایای استفاده از دستگاه پمپ سرنگ اشاره خواهیم کرد.

  • عدم تغییر در جریان و سرعت تزریق در مواقع فاصله داشتن دستگاه از بیمار
  • برخورداری از قابلیت کالیبره شدن در صورت وجود چگالی متفاوت تزریق با استفاده از محاسبه دقیق تزریق
  • تشخیص وجود کمترین حجم هوا و قطع کردن خودکار جریان مایع
  • برخوردار بودن برخی از پمپ سرنگ ها به سیستم کاهش خطای دوز و اقدام به هشدار
  • گزارش دادن از طریق آلارم در صورت وجود هرگونه مقاومت در برابر جریان مایع مانند انسداد رگ، جابجایی آنژیوکت از رگ به زیر پوست و موارد مشابه
  • قطع کردن خودکار جریان پس از تزریق شدن حجم معین از دارو
  • تجهیز شدن به باتری پشتیبان و قابل استفاده بودن در حین جابجایی و همچنین عدم دسترسی به جریان برق مستقیم شهری
  • به نمایش گذاشتن نام دارو و غلظت آن توسط دستگاه پمپ

انواع پمپ سرنگ

پمپ سرنگ دارای نوع های مختلفی همچون تک کانال، چند کاناله و… است. پمپ های چند کاناله قادر هستند که به صورت همزمان و از طریق چند ست سرم پروسه تزریق کردن را انجام دهند. پمپ های قطره شمار یکی دیگر از انواع مختلف پمپ سرنگ هستند. این نوع از پمپ ها از طریق شمارش قطرات تزریق شونده به وسیله چشم الکترونیکی عمل می کنند.

Enteral pump  پمپ انتترال

این پمپ یعنی پمپ انتترال جهت رساندن مواد مغذی مایع و سایر داروها به سیستم گوارشی بیمار کاربرد دارد.

Patient-controlled analgesia (PCA) pump پمپ مسکن

پمپ مسکن برای تحویل داروهای ضد درد به بدن بیمار مورد استفاده قرار می گیرد. این دستگاه این امکان را در اختیار بیمار قرار می دهد تا در صورت لزوم نسبت به تغییر مقدار کنترل شده داروی تزریقی اقدام کنند.

Insulin pump  پمپ انسولین

یکی دیگر از انواع پمپ سرنگ، پمپ انسولین است که بسیار موثر واقع می شود. این پمپ برای رساندن انسولین به بدن بیماران دیابتی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این پمپ بیشتر در خانه ها استفاده می شود و کاربردهای خارق العاده ای دارد.

روش های تمیز کردن پمپ سرنگ

یکی از مواردی که در حین استفاده و نگهداری پمپ سرنگ باید بدان توجه داشته باشید، استریل کردن، ضد عفونی کردن یا تمیز کردن آن است. در هنگام تمیز کردن و ضد عفونی کردن دستگاه پمپ سرنگ باید به مواردی توجه کرد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. قبل از اقدام به تمیز کردن همواره به یاد داشته باشید که دستگاه مدنظر را خاموش کنید و کابل برق آن را از پریز برق خارج کنید. برای تمیز کردن دستگاه فوق از غوطه ور کردن آن در آب خودداری کنید و به استفاده از یک دستمال مرطوب بسنده کنید. به خاطر داشته باشید که برای تمیز کردن پمپ نیازی به استفاده از پاک کننده هایی همچون تینر، الکل و محصولات از این قبیل، نیازی نخواهید داشت.

اگر در هنگام استفاده از پمپ قطراتی از مایع تزریقی روی دستگاه پاشیده شد، سعی کنید بلافاصله با استفاده از دستمال مرطوب و یا پارچه نمناک سطح پمپ را تمیز کنید و از ایجاد لک و کثیف شدن آن جلوگیری به عمل آورید.

معیارها و پارامترهای مهم برای انتخاب پمپ تزریق سرنگ

برای انتخاب پمپ سرنگ پارامترهای مختلفی وجود دارد. یکی از پارامترهای مهمی که در هنگام انتخاب و خرید پمپ باید به آن توجه داشته باشید، سن و نوع مشکل بیمار است. در ادامه به برخی از پارامترهای مهم در انتخاب پمپ سرنگ اشاره خواهیم کرد.

  • وزن و ابعاد آن
  • قابلیت استفاده با استفاده از سرنگ های داخلی و خارجی
  • مکانیسم ایجاد فشار
  • برخورداری از آشکارساز حباب هوا
  • مجهز بودن به باتری جهت استفاده در مواقع قطع برق و جابجا کردن بیمار
  • طول عمر باتری
  • برخوردار بودن از آلارم و هشدار دهنده ها برای مواقع ضروری همچون تمام شدن تزریق، بالا رفتن فشار، انسداد در مسیر تزریق و مواردی از این قبیل
  • برخورداری از امکان کالیبراسیون و تنظیم شدن خودکار
  • حجم سیستم
  • عدم وابستگی به ارتفاع و جاذبه
  • محدوده و دقت جریان
  • مجهز بودن سیستم عیب یاب اتوماتیک با امکان نمایش عیب
  • مدت زمان وارد شدن دارو
  • داشتن حافظه جهت ذخیره کردن اطلاعات و داده های بیمار
  • قابلیت امکان اتصال به سیستم مرکزی Nurse Call
  • قفل تزریق

پمپ سرنگ در بهبود و درمان چه مشکلاتی کاربرد دارد؟

همانطور که ابتدای مقاله به آن اشاره کردیم از این دستگاه در بیمارستان ها و بخش مراقبت های ویژه استفاده می شود. از این وسیله برای بهبود و درمان مشکلاتی که در ادامه به آن اشاره خواهیم کرد، استفاده می کنند.

  • درد
  • تحریک
  • تشنج
  • استفراغ
  • مشکلات تنفسی
  • ترشحات بیش از حد تنفسی مانند ترشحات ریه ها یا گلو